Menubalk
 

update: 20-12-2010

Voorlopers van het harmonium

De uitvinding van het harmonium

Musea & Collecties

Neo-barok pedaalharmonium

Herinneringen aan Bert Klei

 

 

 

 

 

Is het harmonium in 1840 uitgevonden?

Diverse bronnen stellen: "Het harmonium werd in 1840 uitgevonden door

Alexandre François Debain.

Francois Alexandre Debain


Op deze uitvinding vroeg hij een patent aan. Een 'brevet' zoals dat in Frankrijk heet. Enkele bronnen noemen zelfs een een concrete datum waarop het patent werd aangevraagd, maar zwijgen vervolgens "oorverdovend" over het ontbrekende patentnummer. Overigens is de genoemde bron een uitgave van Debain zelf. Een pamflet onder de titel:

"Verslag van het proces omtrent het namaken van Debain harmoniums. Uittreksel uit het dossier geordend op datum."

"Historique du procès en confrefaçon desharmoniums Debain. Documents extraits du dossier, par ordre des dates".

Dit document opent met de mededeling:

Eerste patent van uitvinding, toegekend aan de heer Debain, voor het toepassen van een reeks van klankkamers [...] 17 augustus 1840"

"Premier brevet d'invention accordé à M. Debain pour l'application nouvelle d'un sommier à casiers [....]17 augustus 1840"

Het is dus minstens curieus dat er gewezen wordt naar het jaartal 1840, terwijl dat niet (b)lijkt te berusten op controleerbare feiten. Nu zien we in het proces verslag iets heel moois gebeuren. Na het noemen van de datum 17-8-1840, vindt de eerstvolgende actie plaats op 31 september 1842. Dan verschijnt het "Deuxième brevet accordé à M. Debain", of wel het tweede patent toegekend aan Debain. Pas vanaf 22 oktober 1842 begint dan een proces dat zal duren tot 10 juli 1845. Verder op deze pagina zult u het najaar 1842 weer terugzien, bij dr. Michel Dieterlen.

Eerst maar eens wat bronnen aan het woord laten (eerst de vertaling, daarna het origineel met bronvermelding):

In het jaar 1842 liet de orgelbouwer Alexandre François Debain onder de naam ‘harmonium’ een instrument patenteren, dat alle wezenlijke kenmerken van het harmonium bezat. De constructie en vorm van de tongen, meerdere registers van verschillende toonhoogte en klank, met de voor het harmonium karakteristieke deling van de registers in bas en diskant, alsook een naar behoefte in- en uitschakelbare expression.

"Im Jahre 1842 ließ sich der Orgelbauer Alexandre François Debain (1809-1877) unter der Bezeichnung “harmonium” ein Instrument patentieren, das bereist alle wesentlichen Merkmale des eigentlichen Harmoniums aufwies: die spezielle Konstruktion und Form der Zungen, mehrere Register von unterschiedlichen Klang und verschiedene Tonhöhe mit der charakteristichen Teilung in Diskant- und Baß-Spiele sowie eine nach Belieben an- bzw. Abstellelbare Expresionsvorrichtung”
Christian Ahrens; Das Harmonium in Deutschland, 1996/ 2001, p. 24

In 1842 produceerde hij een instrument met meerdere stemmen onder de naam ‘harmonium’, welke naam tegenwoordig algemeen in gebruik is. [Alphonse Mustel, L’Orgue-Expressif ou Harmonium, 1903, p. 38]

"En 1842, il produit un instrument à plusieurs jeux sous le nom , aujourd’hui consacré, d’Harmonium."

In het jaar 1840 construeerde [..] Debain uit Parijs een instrument, dat hij ‘harmonium’ noemde. Hij noemde zichzelf de ‘uitvinder van het harmonium’ en hij slaagde er in een patent te verwerven voor zijn uitvinding. Afgezien van het feit dat hij onomstotelijk de schepper van de naam is, heeft hij in elk geval het eerste exemplaar van dit type instrument met meerdere onderscheidenlijke registers gebouwd. [Jan Großbach, Das Harmonium, 1991, p. 12}

"Im Jahre 1840 konstruierte Alexandre François Debain aus Paris ein Instrument daß er “Harmonium” nannte. Er bezeichnete sich selbst als “Inventor d’Harmonium” und erhielt sogar ein Patent auf seine Erfindung . Abgesehen davon, daß er offenbar des Schöpfer des Begriffs ist, hat er jedenfalls das erste derartige Instrument mit mehreren, verschieden klingenden Registern gebaut."

In 1842 introduceerde en patenteerde hij een radicaal nieuw ontwerp, dat hij ‘harmonium’ noemde. Dit instrument onderscheidde zich van zijn voorganger, het ‘orgue-expressif” in de uitvoering van de kas, het scharnierend aan elkaar bevestigen van de verschillende onderdelen, the toevoeging van resonantiekamers, het voorzien van de registers van nummer, naam en toonhoogte op het naamschild,  de splitsing van de registers in een bas en een discant, en een mechanisme om de expression aan of uit te zetten.  [Robert F. Gellerman, The American Reed Organ and the Harmonium, 1996, p. 33]

“In 1842 he introduced and patented a radical new design which he called the “Harmonium”.This instrument differed from its predecessor the orgue expressif in the arrangement of the casework, hinging of the various subassemblies, the addition of resonating chambers for the reeds, the stop arrangement, the designation of the stops by number, name and pitch on the stopface, the division of the reeds into bass and treble sections with separate stops to control them, and a control used to turn the expression on and off.”

Het jaartal 1840 berust vooralsnog niet op controleerbare feiten, er is tot op de dag van vandaag geen spoor van bewijs gevonden van een patentaanvrage in dat jaar. De eminente Franse geleerde dr. Michel Dieterlen verdedigde in 1996 zijn dissertatie met de veel- zo niet alleszeggende - titel 'L'Harmonium'. We mogen aannemen dat Dieterlen niet over één nacht ijs is gegaan, alvorens hij in zijn zeer lijvige dissertatie (4 banden, 1690 pagina's) onomwonden stelt dat er geen spoor van bewijs is voor een aangevraagd of zelfs maar toegekend patent.

Pas twee jaar later, najaar 1842, is er sprake van een gedocumenteerd patent. Dieterlen vond wel een patent uit 1842, maar zelfs dán blijkt dat de "definitieve beschrijving" van het "harmonium" pas verschijnt in de tweede aanpassing van zijn patent, welke aanpassing werd vastgelegd in 1843.

Proces over het namaken van Debain harmoniums

Het proces wegens het ongeoorloofd namaken van harmoniums, tussen Debain [eiser, fvdg] en Marix, Bruni en Alexandre [gedaagden, fvdg] (**) is een belangrijk moment in de geschiedenis van het harmonium. Immers dit proces kabbelde maar door gedurende de periode 1840 - 1845, een periode waarin het instrument nog in de kinderschoenen stond. Debain zou uiteindelijk zegevierend uit deze strijd te voorschijn komen en wordt definitief erkend als de uitvinder van het harmonium. Dit artikel presenteert een toelichting bij dit proces en haar plaats in het tijdsgewricht. Deze toelichting beschrijft de voortgang in het „het historische overzicht van het proces over het namaken van harmoniums-Debain“ dat in 1845 door Debain zelf (anoniem) wordt gepubliceerd. (zie ook onder de knop "Literatuur").

** Jacob Alexandre trof een schikking voor F.fr. 10.000.- met Debain en werd verder niet in het proces betrokken.

Bron: L’harmonium français revue semestrielle de l’association L’harmonium français No 3 juin 2008 (website)

Procès en contrefaçon des harmoniums Debain
Patrick-Alain Faure

Le procès en contrefaçon fait par Debain contre Marix, Bruni et Alexandre est un moment important dans l’histoire de l’harmonium. En effet, ce procès « fleuve » se déroule entre 1840 et 1845, à un moment où l’instrument en est à ses balbutiements. . Cet article présente dans sa première partie une explication de ce procès en se replaçant dans l’époque. Cet exposé est suivi de la reproduction de « L’historique du procès en contrefaçon des harmoniums-Debain » publié en 1845 par Debain lui-même.


Geboortejaar: 1840, 1842 of toch 1843?

Over het "geboortejaar" lijkt dus het nodige te steggelen. Maar zoals boven vermeld heeft tot op heden niemand een concreet patent boven tafel gekregen met de datum 1840.
Debain kreeg in 1843 de erkenning de uitvinder te zijn. Maar over het geboortejaar van de uitvinding is dus nog steeds het laatste woord niet gesproken.

Tegelijk: getuigt het ook niet van een zekere romantische blik om de misverstanden lekker te laten voor wat ze zijn. En dit past nu naadloos bij de reden van het ontstaan. Het verlangen in de romantiek (de periode bedoelen we dan) naar expressie. En waarom zouden wij ons als liefhebbers van het harmonium en daarmee van de romantiek, niet aansluiten bij dit gevoel.

Mocht het zo zijn dat er tóch, in weerwil van geleerden, bewijzen boven tafel komen, dan zult u dat hier zeker te lezen krijgen.

 

Naar boven